Zimowe Tatry, choć piękne, potrafią być bezlitosne. Śnieg, lód, ryzyko poślizgnięcia czy lawiny to tylko niektóre z zagrożeń, z jakimi mierzą się miłośnicy górskich wędrówek, skiturowcy czy wspinacze.

W obliczu tych wyzwań, jednym z kluczowych elementów ekwipunku, często niestety pomijanym, jest kask. Wybór odpowiedniego sprzętu w góry to jedno z zagadnień, które omawiamy podczas naszych kursów turystyki zimowej. Bezpieczeństwo to podstawa podczas zimowych trekkingów. Często pytacie o kaski, planując swoje pierwsze zimowe trekkingi, dlatego o wyjaśnienie poprosiliśmy eksperta.

Dziś naszym gościem jest Bogusław Szczerba, doświadczony Instruktor Alpinizmu PZA, RatownikTOPR i Przewodnik Tatrzański, Instruktor Mountain Climbing School. Osoba, która na bezpieczeństwie w górach zna się jak mało kto, szkoląc kolejne pokolenia turystów i wspinaczy. Zapytamy go, dlaczego w warunkach zimowych kask jest absolutną koniecznością, niezależnie od stopnia zaawansowania oraz na co zwrócić uwagę przy jego wyborze i użytkowaniu, aby zapewnić sobie maksymalną ochronę.

Zagrożenia na zimowych trekkingach – przed czym chroni kask?

Mountain Climbing School: Jakie są zagrożenia na zimowych trekkingach w Tatrach, przed którymi kask może skutecznie chronić głowę turysty?

Bogusław Szczerba: Kask chroni naszą głowę przede wszystkim na dwa sposoby: przed uderzeniami spadających przedmiotów oraz przed urazami spowodowanymi upadkiem. Zimą zagrożenie stanowią nie tylko strącone przez kogoś czy samoczynnie spadające kamienie (które są głównym zagrożeniem latem), ale dochodzą dodatkowo bryły lodu, kawałki zmrożonego śniegu, a także przedmioty upuszczane przez ludzi, jak termosy czy butelki z wodą, które niestety często są mocowane przez niedoświadczonych turystów na zewnątrz plecaków. Kask może ochronić również przed ostrymi przedmiotami takimi jak ostrze czekana czy raki np. zsuwającego się z góry partnera.

Nauka bezpiecznego posługiwania się czekanem i rakami to podstawa naszych kursów turystyki zimowej.
Drugie zastosowanie kasku to ochrona przed uderzeniami głowy podczas upadku i uderzenia głową o podłoże, skały, wystające kamienie czy drzewa. W zimie przy śliskim podłożu o tego typu zdarzenie nie trudno, nawet na prostej ścieżce. Czy kask spełni swą funkcję skutecznie zależy od działającej siły, od tego jak duże jest uderzenie, z jakiej wysokości i jakich rozmiarów jest upadający przedmiot.

W jakim zakresie kask zapewnia ochronę w górach?

Bogusław Szczerba: Kaski, aby sprostać normom, są testowane poprzez upuszczanie na nie przedmiotów o masie rzędu 3-5 kg z wysokości od 1 do 2 m.  Musimy być świadomi, że gwarancja skuteczności kasków jest ograniczona do zakresu tych testów i norm. W górach, szczególnie przy kamieniach spadających z dużych wysokości, energia uderzenia może być znacznie większa. O tym, czy kask w sytuacji przekraczającej warunki testów laboratoryjnych będzie w 100% skuteczny, trudno teoretyzować. Nawet kąt padania przykładowego kamienia ma znaczenie. Jednak bez wątpienia kask zawsze zminimalizuje skutki uderzenia, rozpraszając energię i zmniejszając ryzyko poważnego urazu.

Czy kask zimą jest ważniejszy niż latem?

MCS: Czy rola kasku jest inna lub ważniejsza zimą niż latem w Tatrach? Jeśli tak, dlaczego?

Bogusław Szczerba: Można powiedzieć, że rola kasku jest zimą ważniejsza z uwagi na kumulację zagrożeń.

Spadające obiekty – latem mamy do czynienia głównie z kamieniami, natomiast zimą dochodzi dodatkowy aspekt spadających brył lodu i zwałów śniegu. Kask ma za zadanie rozproszyć energię uderzenia i ochronić głowę przed poważnym urazem.  

Ryzyko upadku – zimą o poślizgnięcie jest znacznie łatwiej. Nawet na łatwej, płaskiej ścieżce poślizgnięcie się może skończyć się uderzeniem głową.

Trawersy i zbocza – upadki na stromych zboczach i zsuwanie się po lodzie czy zmrożonym śniegu niesie duże ryzyko uderzenia w wystające kamienie, skały lub drzewa. Jest to rodzaj zagrożenia, które latem praktycznie nie występuje, chyba że w bardzo stromymterenie trawiastym. Nie mówię teraz o upadkach w terenie skalnym, bo strome skały niosą podobne zagrożenie latem i zimą. Weźmy przykładowo popularną znakowaną ścieżkę pomiędzy Beskidem a Przełęczą Liliowe. Latem upadki na tym zboczu rzadko kończą się urazami, zimą jednak w warunkach poślizgnięcia się i zsuwania po twardym zmrożonym śniegu łatwo dojść może do tragicznego wypadku. Zimą przed takimi zagrożeniami kask będzie nas chronił w miejscach, w których latem praktycznie nie ma zagrożenia. Stąd decyzja, czy w na konkretną wycieczkę zabrać ze sobą kask musi brać pod uwagę realne warunki jakie w dniu naszej wycieczki panują w górach, a nie wyłącznie zagrożenia jakie znamy z lata.

Ostre przedmioty – zimą zdarzają się niestety wypadki w których raki czy czekan upadającego człowieka stanowią śmiertelne zagrożenie dla stojących pod nim ludzi. Kask chroni przed przebiciem przez te ostre elementy zimowego ekwipunku, co wielokrotnie udokumentowały kroniki służb ratunkowych.

Jaki kask na kursy turystyki zimowej? Rodzaje i normy.

MCS: Jaki powinniśmy mieć kask na kurs turystyki zimowej i do turystyki zimowej? Jakie są rodzaje kasków i wymagane normy?

Bogusław Szczerba: Kaski są robione z różnych materiałów. Generalnie pod względem budowy mamy dwa główne typy kasków: hardshelle – kaski skorupowe i kaski piankowe. Można mówić jeszcze o kaskach hybrydowych wykorzystujących obie te technologie. Oba te podstawowe typy na różny sposób zapobiegają urazom głowy, inaczej rozpraszając energie uderzeń. Kaski z pianki EPP i EPS odkształcają się przy udarze i poprzez odkształcenia ich struktur następuje absorbowanie energii. Kaski skorupowe absorbują energię poprzez jej rozproszenie na większą powierzchnię a następnie na wewnętrzny system taśm oddzielający głowę od skorupy kasku.

Jeśli chodzi o normy, to wszystkie kaski dopuszczone do użytkowania w terenie górskim, wspinaczkowe czy turystyczne mają ten sam rodzaj atestu. Obowiązuje norma EN 12492. Dodatkowo kask może spełniać bardziej wymagającą normę UIAA, ale nie ma takiego prawnego wymogu. W kaskach testuje się nie tylko samą skorupę, wytrzymałość kasku i zdolność do absorpcji uderzeń, ale testowana jest też możliwości przebicia przez materiał penetrujący, właściwa stabilizacja kasku na głowie a nawet odpowiednia wytrzymałość sprzączki zapinającej kask pod brodą. Każdy więc kask spełniający normę UIAA czy wspomnianą normę europejską należy więc uznać za wystarczająco bezpieczny. Można go używać latem i zimą, a to jaki konkretnie typ kasku sobie dana osoba wybierze zależy już trochę od jej doświadczenia, preferencji i od zasobności portfela.

Warto na pewno zwrócić uwagę na duże różnice w wadze pomiędzy typami kasków. Kaski z pianki ekspandowanej EPS i EPP będą generalnie znacznie lżejsze. Z drugiej strony są też delikatniejsze, troszeczkę mniej trwałe i są znacznie droższe. W związku z tym użytkownik musi się zastanowić, czy ma ochotę zapłacić więcej za lżejszy kask, na który będzie musiał zwracać większą uwagę, choćby przy transporcie na zewnątrz plecaka. Kask o takiej budowie wymaga delikatnego obchodzenia się. Przykład – można pechowo oprzeć ciężki plecak z przytroczonym kaskiem o drzewo, czy usiąść na plecaku w który taki kask jest spakowany i  lekki, piankowy kask może ulec uszkodzeniu. 

Kaski skorupowe z materiału typu poliwęglan czy ABS, są znacznie bardziej odporne na zarysowania czy odkształcenia w transporcie. To są kaski najbardziej popularne, pod kątem trwałości są bardzo dobre, pod kątem wytrzymałości również. Mają większą wagę, to może być dla niektórych ich największa wada. Jednym słowem, każdy kask będzie dobry, jeżeli spełnia wymaganą normę i jest dobrze dopasowany. I jest to kask nowy. Co do kwestii, kiedy kask należy wycofać z użytkowania, jaki jest maksymalny okres użytkowania kasku, to trzeba zapoznać się z informacjami podawanymi  przez producentów.

Kask a lawiny – czy zwiększa szanse na przeżycie?

MCS: Czy kask może odegrać jakąś rolę w zwiększeniu szans na przeżycie w przypadku porwania przez lawinę? Czy jest to ochrona marginalna w tym kontekście?

Bogusław Szczerba: Tak, kask nie jest w tym kontekście ochroną marginalną. Uduszenie jest najczęstszą przyczyną zgonów w lawinie, ale w podczas lawin występują przecież również przypadki ciężkich urazów spowodowanych uderzeniami o skały, o drzewa i inne przedmioty, które w trakcie takiej lawiny są na drodze człowieka. Około 20% śmiertelnych wypadków lawinowych jest spowodowanych urazami mechanicznymi – uderzeniami o skały czy drzewa. Wskaźnik ten wzrasta w terenach gdzie mniej jest śniegu a więcej skał. Nikt kto wchodzi w teren zagrożony lawinami nie jest w stanie wykluczyć ryzyka urazu spowodowanego przemieszczaniem się w lawinie, bo lawina może spadać poprzez skalne progi, żebra czy teren porośnięty drzewami. W takich sytuacjach oczywiście kask w jakimś zakresie może zabezpieczyć przed urazami.

Tematykę lawinową szeroko omawiamy podczas dedykowanych kursów lawinowych.

Jak dopasować kask do turystyki zimowej?

MCS: Jak wybrać i dopasować kask, aby był wygodny podczas trekkingów i wspinaczki?

Bogusław Szczerba: Zacznijmy od trochę mniej ważnego aspektu, czyli wentylacji. Na kwestię wentylacji zwracamy dużą uwagę latem gdy panują w górach wysokie temperatury, np. gdzieś na via ferratach we Włoszech. Ta kwestia jest bardzo istotna w kasku używanym latem. Zimą, zwłaszcza w Tatrach, problemem będzie raczej zapewnienie sobie odpowiedniego okrycia głowy, w czym dobra wentylacja kasku może nam nie pomagać. Przez duże otwory wentylacyjne może wpadać padający śnieg, taki kask nie chroni głowy również przed np. ostrzem czekana. Nie wyklucza to takiego modelu kasku z użytkowania zimą, ale można uznać go za nieoptymalny w zimowych warunkach.

Na co więc pod kątem zapewnienia sobie właściwej termiki zwrócić uwagę ? Przede wszystkim na właściwy rozmiar kasku, umożliwiający ubranie pod kask czapki czy kominiarki. Czyli nie kupujemy kasku na styk. Zawsze musimy wziąć pod uwagę, że nawet latem będziemy chcieli coś pod ten kask założyć. Czapka pod kask nie może być gruba, wełniana, to musi być czapka przylegająca, najlepiej kominiarka, żeby kask stabilnie na głowie leżał, nie miał tendencji do przekrzywiania się i zsuwania.

Każdy kask w tej chwili umożliwia mocowanie czołówki, która zimą bardzo się przydaje z powodu krótkiego dnia. Na niektórych kaskach jest to utrudnione.  Zamontowanie czołówki trzeba sobie przećwiczyć przed wyjściem w góry, w domowych warunkach.  Może być tak, że będziemy ubierać czołówkę w trudnych warunkach, przy silnym wietrze, niskiej temperaturze i w takiej sytuacji szukanie odpowiedniego sposobu zamontowania czołówki do kasku będzie stratą cennego czasu.

Z goglami jest prostsza sprawa bo coraz częściej mają paski, które zapobiegają ześlizgiwaniu się z kasku i wystarczy z tyłu dopiąć je do odpowiedniego zatrzasku lub zaczepu. Przed kupnem gogli warto sprawdzić, czy będą optymalnie z naszym kaskiem pasować.

Komfort i waga kasku – czy są kluczowe?

MCS: Czy komfort noszenia i waga kasku powinny być decydującymi czynnikami przy jego wyborze dla zimowego turysty w Tatrach?

Bogusław Szczerba: Nie, decydujące jest to czy kask spełnia normy. Czyli to, czy mamy atestowany kask wspinaczkowy. Nie powinniśmy używać do wspinaczki czy turystyki górskiej kasków rowerowych czy narciarskich. Dopiero w drugiej kolejności bierzemy pod uwagę komfort i wagę. Komfort jest jednak bardzo ważny. Niewygodny lub ciężki kask, podobnie jak źle dopasowany, niechętnie będzie noszony na głowie.

Kiedyś zimą w terenie zdecydowanie wysokogórskim byłem świadkiem sytuacji, kiedy pewna dziewczyna wzbraniała się przed ubraniem własnego, niedawno kupionego kasku, tłumacząc to bólem głowy związanym z jego noszeniem. Okazało się, problemem nie było w tym przypadku złe dobranie konkretnego modelu do kształtu głowy, ale brak wiedzy tej dziewczyny, że kask można wyregulować za pomocą pokrętła. W rezultacie kask był noszony przy plecaku… 

To  w ogóle ciekawe zjawisko, noszenie kasków przytroczonych do plecaka zamiast na głowie, w terenie, który bezwzględnie wymaga użycia kasku. Zjawisko zupełnie niezrozumiałe, przeczące zdrowemu rozsądkowi.

Dla niektórych  odpowiedni kask to również kwestia wyglądu i dobrego samopoczucia. Ważne więc, żeby ten kask był ładny, chciało się go nosić. Wybierając kask upewnij się jednak przede wszystkim,  że kask spełnia normy, a następnie wybierz taki, który dobrze leży i  jest wygodny, bo często spędza się z nim na głowie wiele godzin dziennie.

Dziękujemy za rozmowę !

Bogusław Szczerba – Instruktor Alpinizmu PZA, Ratownik TOPR, Przewodnik Tatrzański III klasy, Instruktor Wspinaczki Wysokogórskiej AWF, Instruktor Mountain Climbing School. Wspina się od końca szkoły podstawowej, bardzo wcześnie został instruktorem PZA, a w międzyczasie także ratownikiem TOPR i przewodnikiem. Wspina się przede wszystkim w Tatrach, zarówno latem jak i zimą, ale ma za sobą również wspinaczki w Dolomitach i w górach Austrii. Poza wspinaniem pasjonuje się skitouringiem i jazdą na górskim rowerze.

Chcesz wiedzieć więcej? Zapisz się na kursy turystyki zimowej.

Pamiętaj, że posiadanie odpowiedniego sprzętu zimowego to tylko połowa sukcesu. Kluczowe jest opanowanie posługiwania się nim oraz poznanie zasad poruszania się w górach w zimie. Teoria to za mało. Chcesz wiedzieć więcej o sprzęcie i bezpiecznym poruszaniu się w górach? Zapisz się na kurs turystyki zimowej w Mountain Climbing School prowadzony przez naszego Gościa lub innych doświadczonych instruktorów. Sprawdź też nasze trekkingi dla początkujących i zaawansowanych.